ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ

1. Εκπαίδευση από Απόσταση - Εισαγωγή

 

Τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά συστήματα θέτουν μια σειρά από περιορισμούς σε ότι αφορά την πρόσβαση σε αυτά αλλά και την περαιτέρω παρακολούθηση. Αυτοί οι περιορισμοί παρουσιάζονται κυρίως λόγω της αδυναμίας των εκπαιδευομένων, αλλά πολλές φορές και των εκπαιδευτών, να παρευρίσκονται φυσικά σε ένα συγκεκριμένο φυσικό χώρο μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Αυτή η αδυναμία πηγάζει από την αναγκαιότητα για εκπαίδευση ατόμων διαφορετικής ηλικίας, διαφορετικού βιοτικού επιπέδου, διαφορετικού επαγγελματικού χώρου, διαφορετικού χώρου διαμονής κ.τ.λ.

Η από απόσταση εκπαίδευση έρχεται να δώσει μια διέξοδο σε αυτά τα προβλήματα και προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί τις λύσεις που της προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες στοχεύει στην εκπαίδευση με την φιλοσοφία ότι η μόρφωση είναι δικαίωμα όλων και μάλιστα σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Κατά συνέπεια απευθύνεται σε πολύ μεγάλο φάσμα ενδιαφερομένων και παρέχει όσο γίνεται περισσότερες εκπαιδευτικές ευκαιρίες.

Στην από απόσταση εκπαίδευση ο κύριος χώρος μάθησης μπορεί να είναι η κατοικία του εκπαιδευόμενου ή ο εργασιακός του χώρος σε αντίθεση με την αίθουσα διδασκαλίας ή το αμφιθέατρο ενός πανεπιστημίου. Ο εκπαιδευόμενος μπορεί να επιλέξει το χρόνο που θα αφιερώσει για την μελέτη του τόσο σε διάρκεια όσο και σε σχέση με τις υπόλοιπες ασχολίες του. Από την άλλη πλευρά ο εκπαιδευτής μπορεί να παρακολουθεί την πορεία των εκπαιδευομένων απαλλαγμένος από το άγχος της φυσικής του παρουσίας σε κάποιο χώρο κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και έτσι μπορεί να αφοσιωθεί στην περαιτέρω επιστημονική του μελέτη.

Η εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (εξΑΕ), ως μεθοδολογία και ως εκπαιδευτική πρακτική έχει στόχο την εξ αποστάσεως μάθηση (distance learning) με τη χρήση τεχνικών εξ αποστάσεως διδασκαλίας. Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση μπορεί να αξιοποιηθεί στη συνεργασία εκπαιδευτικών και μαθητών από διάφορα σχολεία. Αυτό όμως που προσδίδει την παιδαγωγικότητα στη μέθοδο αυτή, το κύτταρο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, είναι το γνωσιακό και αξιακό περιεχόμενο της διδασκαλίας, η διδακτική και μαθησιακή διαδικασία, το διδακτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα και τα μέσα που χρησιμοποιεί (Λιοναράκης & Φραγκάκη, 2010). Από τη στιγμή που τα δεδομένα αυτά καλύπτονται και η εκπαίδευση από απόσταση καλύπτει όχι μόνο τα μέσα, αλλά και τις αρχές μιας εποικοδομητικής μάθησης και διδασκαλίας, τότε διαφοροποιείται, καλείται Πολυμορφική Εκπαίδευση και λαμβάνει με αυτές τις προϋποθέσεις μια ιδιαίτερη αξία που υποδηλώνει την ποιοτική εκπαίδευση που λειτουργεί με αρχές μάθησης και διδασκαλίας σε ένα εξ αποστάσεως περιβάλλον (Lionarakis, 1998).

Τα δίκτυα υπολογιστών, τα συστήματα υπερμέσων και τα συστήματα μάθησης συνθέτουν το νέο περιβάλλον των Προηγμένων Μαθησιακών Τεχνολογιών (ΠΜΤ), οι οποίες δίνουν στην ΕξΑΕ νέες διαστάσεις. Μπορούμε να διακρίνουμε δυο βασικές μορφές της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που αξιοποιούν τις δυνατότητες των ΤΠΕ: τη Σύγχρονη ΕξΑΕ, που λαμβάνει χώρα στον ίδιο χρόνο και αφορά στην πρόσωπο με πρόσωπο εκπαίδευση από απόσταση, και την Aσύγχρονη ΕξΑΕ, καθώς μπορούν οι ίδιοι οι μαθητευόμενοι να επιλέγουν τον χώρο, τον χρόνο και τον ρυθμό με τον οποίο θα συμμετάσχουν σε μια «ευρετική πορεία αυτομάθησης» (Λιοναράκης, 2001). Πολλοί εκπαιδευτικοί προτιμούν έναν συνδυασμό εκπαιδευτικών υπηρεσιών σύγχρονης και ασύγχρονης μετάδοσης –Blended Learning–, η οποία μπορεί να ενισχυθεί και από τον συνδυασμό της πρόσωπο με πρόσωπο διδασκαλίας με ένα μαθησιακό περιβάλλον στο Διαδίκτυο – Hybrid Learning (Αναστασιάδης, 2006).

 

1.1 Είδη εξ αποστάσεως εκπαίδευσης

H εξ αποστάσεως εκπαίδευση μπορεί να διαχωριστεί σε σύγχρονη και ασύγχρονη. Στη σύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης γίνονται ταυτόχρονα. Ο εκπαιδευτής παραδίδει το μάθημα σε ζωντανή σύνδεση, όχι απαραίτητα αμφίδρομη, και ο εκπαιδευόμενος, αν και βρίσκεται σε διαφορετικό τόπο, παρακολουθεί το μάθημα στον ίδιο χρόνο. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση με την υποστήριξη της τηλεδιάσκεψης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το ίδιο και η χρήση δωματίου ζωντανής συζήτησης (live chatroom).

Στην ασύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, που είναι και πιο διαδεδομένη, ο εκπαιδευόμενος μαθαίνει όχι μόνο σε διαφορετικό χώρο από τον εκπαιδευτή, αλλά και σε διαφορετικό χρόνο από τη διαδικασία της παράδοσης ή δημιουργίας του μαθήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μαθήματα που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες του διαδικτύου.

Σήμερα, υπάρχουν μέθοδοι εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που χρησιμοποιούν και τα δύο είδη, ώστε να παρέχουν πιο ολοκληρωμένη εκπαιδευτική εμπειρία. Με τη βοήθεια της ασύγχρονης εκπαίδευσης υπάρχει το πλεονέκτημα της μάθησης στον χρόνο και με το ρυθμό που επιθυμεί ο εκπαιδευόμενος, ενώ με την χρήση σύγχρονων συζητήσεων σε τακτά χρονικά διαστήματα, ο εκπαιδευτής γνωρίζει τους μαθητές του, οι εκπαιδευόμενοι επικοινωνούν μεταξύ τους και με τον εκπαιδευτή και δεν αισθάνονται αποξενωμένοι από την εκπαιδευτική κοινότητα και διαδικασία.

 

 

2.  Τυπολογία των Παιδαγωγικών Δραστηριοτήτων στο Διαδίκτυο


Η μελέτη των τρόπων με τους οποίους οι εκπαιδευτικοί σε διάφορες χώρες αξιοποιούν το διαδίκτυο στη διδακτική πράξη μας οδήγησε στην παρακάτω τυποποίηση των παιδαγωγικών δραστηριοτήτων:

 Πιο αναλυτικά διακρίνουμε τρεις βασικές κατηγορίες:


Πρώτη κατηγορία: Το διαδίκτυο, ένα μέσον «μείωσης αποστάσεων», ως πηγή πληροφοριών, τεκμηρίων και εκπαιδευτικών λογισμικών για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.

 
Για τους διδάσκοντες, η πιο απλή χρήση του Διαδικτύου δεν είναι τίποτα άλλο από την αναζήτηση πληροφοριών για την εξυπηρέτηση της διδασκαλίας του ή ακόμα και αναζήτηση σχεδίων μαθημάτων από άλλους εκπαιδευτικούς στην άλλη άκρη του κόσμου. Ενδιαφέρον για τους διδάσκοντες, ιδιαίτερα τους Φυσικούς και τους Μαθηματικούς, παρουσιάζει η αναζήτηση και η χρησιμοποίηση μικρών εξειδικευμένων προγραμμάτων προσομοίωσης φυσικών συστημάτων ή δυναμικής Γεωμετρίας (Applets Φυσικής και Χημείας, Cinderella, JavaSketchpad, JavaCabri). Το μειονέκτημα των περισσοτέρων είναι ότι ενώ προσφέρουν ένα συγκεκριμένο διαδραστικό περιβάλλον απουσιάζουν, έστω και ενδεικτικά, τόσο οι διδακτικοί στόχοι όσο και η παιδαγωγική αναζήτηση.

Οι παιδαγωγικές δραστηριότητες αυτού του τύπου χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι αξιοποιούν το διαδίκτυο με σκοπό να «μειώσουν την απόσταση» και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για τη διδασκαλία των νέων παιδιών. Θα χρειαστεί να δουλέψουμε προς αυτήν την κατεύθυνση, να ανταλλάξουμε εμπειρίες, μια και οι διαδικασίες αναζήτησης τεκμηρίων είναι διαφορετικές από αυτές που γνωρίζουμε με τα παραδοσιακά μέσα.

 

Δεύτερη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον επικοινωνίας και ανταλλαγής μηνυμάτων για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.


Η πιο γνωστή και συνηθισμένη χρήση του διαδικτύου ως μέσον επικοινωνίας για εκπαιδευτικούς λόγους είναι η επικοινωνία με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Όσοι συμμετέχουν σε λίστες εκπαιδευτικών με κοινά ενδιαφέροντα, όπως αυτή των Επιμορφωτών του προγράμματος Ε-42, αισθάνονται τελικά να εμπλουτίζονται μέσα από την ανταλλαγή μηνυμάτων και πληροφοριών, εφόσον τηρούνται κάποιοι απλοί κανόνες. Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αξιοποιείται και από μαθητές που επικοινωνούν μεταξύ τους για να ανταλλάσσουν ή ακόμα και να διασταυρώνουν πληροφορίες με σκοπό να λύσουν ένα πρόβλημα. Με άλλα λόγια, ακόμα και το e-mail μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για να σπάσει η σημερινή απομόνωση των σχολείων

Το πιο γνωστό παράδειγμα αυθεντικής επικοινωνίας μεταξύ μαθητών είναι αυτό που προτείνεται από διάφορα προγράμματα που επιδιώκουν την μέτρηση της ακτίνας της Γης (κάτι που προτείνεται και στο μικρόκοσμο ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗ του εκπαιδευτικού λογισμικού ΓΑΙΑ, του έργου Σειρήνες και Πηνελόπη).

 

Τρίτη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον έκφρασης των μαθητών και των διδασκόντων.


Πρόκειται για την πιο σημαντική παιδαγωγική δραστηριότητα που έχει τις ρίζες της στο γνωστό τυπογραφείο του Γάλλου παιδαγωγού Freinet. Οι μαθητές ενός σχολείου ή μιας τάξης, με την καθοδήγηση των δασκάλων τους, φτιάχνουν την ιστοσελίδα τους με θέματα που τα ίδια τα παιδιά ενδιαφέρονται. Έτσι, ένα μέσον έκφρασης των μαθητών δημιουργείται, μια άμιλλα μεταξύ μαθητών διαφορετικών σχολείων βοηθάει τη συνεργασία και έχει ως αποτέλεσμα πέρα από την εξοικείωσή τους με τις νέες τεχνολογίες και την βελτίωση των ιστοσελίδων τους. Πολλοί δάσκαλοι και καθηγητές, τα τελευταία χρόνια, ασχολούνται με τη δημιουργία ιστοσελίδων ενεργοποιώντας και τους μαθητές τους.

 

3.  Διδακτικές Στρατηγικές με τη χρήση του Διαδικτύου

 

Ιστοεξερεύνηση (WebQuest)

Μια διδακτική στρατηγική που βασίζεται στη χρήση του Διαδικτύου και έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια, είναι η ιστοεξερεύνηση. Οι ιστοεξερευνήσεις (WebQuests) είναι σενάρια διδακτικών ενοτήτων προβλημάτων ή ζητημάτων, στα οποία βασικό ρόλο έχει η άντληση και επεξεργασία πληροφοριών από το Διαδίκτυο και τα οποία είναι οργανωμένα σε μορφή ιστοσελίδων (WebQuest 2008).

Το Διαδίκτυο σε μια ιστοεξερεύνηση αποτελεί το μέσο οργάνωσης του υλικού του μαθήματος και ταυτόχρονα το μαθησιακό περιβάλλον, όπου γίνεται το μεγαλύτερο μέρος της εξερεύνησης πληροφοριών. Σταδιακά, οι ιστοεξερευνήσεις έχουν βέβαια μετασχηματιστεί σε σενάρια κατευθυνόμενης διερεύνησης, τα οποία χρησιμοποιούν πηγές από τον παγκόσμιο ιστό αλλά και ποικιλία εργαλείων των ΤΠΕ, καθώς και μια αυθεντική αποστολή για να κινητοποιήσουν τους μαθητές να διερευνήσουν ανοιχτά ερωτήματα, να επικοινωνήσουν την προσωπική τους εμπειρία και να συμμετάσχουν σε ομαδικές δραστηριότητες.

Η περιγραφή ενός σεναρίου ιστοεξερεύνησης περιλαμβάνει τα παρακάτω δομικά στοιχεία (WebQuest 2008):

Εισαγωγή: Παρουσιάζεται η κεντρική ιδέα του σεναρίου με έναν πρωτότυπο τρόπο και το γενικό θέμα της ιστοεξερεύνησης. Διατυπώνεται συνήθως και το βασικό ερώτημα γύρω από το οποίο στρέφεται ολόκληρο το σενάριο της ιστοεξερεύνησης.

Εργασία ή Αποστολή ή Σκοπός: Περιγράφεται ο ρόλος των μαθητών στο σενάριο και ορίζεται η εργασία που θα αναλάβουν. Με αυτόν τον τρόπο γνωστοποιείται στους μαθητές το τελικό προϊόν που πρέπει να παραγάγουν με την ολοκλήρωση της ιστοεξερεύνησης.

Διαδικασία: Η διαδικασία περιλαμβάνει βήμα προς βήμα όλες τις δραστηριότητες που καλούνται να υλοποιήσουν οι μαθητές για να ολοκληρώσουν τη διερεύνησή τους.

Αξιολόγηση: Περιγράφεται με σαφήνεια ο τρόπος αξιολόγησης των μαθητών με βάση συγκεκριμένα κριτήρια.

Συμπέρασμα: Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει τη σύνοψη της μαθησιακής εμπειρίας, επιτρέπει τον αναστοχασμό στη διαδικασία που ακολουθήθηκε, τίθενται ανοιχτά ερωτήματα για νέες διερευνήσεις.

Σελίδα του διδάσκοντα: Απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και περιέχει οδηγίες για τον χειρισμό της μαθησιακής διαδικασίας. Περιλαμβάνει θέματα, συμβουλές και οδηγίες για την υλοποίηση του σεναρίου, συσχέτιση με το Αναλυτικό Πρόγραμμα και αξιολόγηση των επιδιωκόμενων στόχων. Η σελίδα για τον δάσκαλο μπορεί να περιλαμβάνει τις υποενότητες: Εισαγωγή, Αναλυτικό Πρόγραμμα-Στόχοι, Οργάνωση μαθησιακού περιβάλλοντος, Πηγές, Αξιολόγηση, Αναφορές.

 

Μέθοδος επίλυσης προβλήματος (problem solving method)

Η μέθοδος επίλυσης προβλήματος ταιριάζει με τις θεωρητικές προσεγγίσεις του κριτικού εποικοδομισμού και αναστοχασμού. Μπορεί να συνδράμει την Κριτική και Στοχαστικο-κριτική Διδασκαλία και να υποστηρίξει τη Χειραφετική Μάθηση για ένα βιώσιμο μέλλον. Η μεθοδολογία αυτή αναφέρεται σε αυθεντικά θέματα, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Αυτά αναδύονται από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των μαθητών, από τις ανάγκες και τα προβλήματα της καθημερινής ζωής τους.

Μια πρόταση βημάτων, για να μελετήσουμε με τους μαθητές μας ένα κοινωνικό ζήτημα ή ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα με τη μέθοδο συνεργατικής επίλυσης προβλήματος και τη χρήση και την αξιοποίηση των ΤΠΕ, είναι η ακόλουθη:

 

Α΄ Στάδιο: Επισήμανση και διατύπωση του θέματος/προβλήματος

Β΄ Στάδιο: Ανάλυση του προβλήματος

Γ΄ Στάδιο: Ανάλυση/αναζήτηση/αξιολόγηση λύσεων

Δ΄ Στάδιο: Επιλογή των πλέον εφικτών λύσεων

Ε΄ Στάδιο: Διαμόρφωση ενός σχεδίου δράσης – Υλοποίηση της δράσης

ΣΤ΄ Στάδιο: Κοινοποίηση των αποτελεσμάτων/πορισμάτων

 

Οι μαθητές δημοσιοποιούν τα αποτελέσματα/πορίσματα της όλης διαδικασίας και της μελέτης του προβλήματος. Δημιουργούν ένα ιστολόγιο, ετοιμάζουν μια παρουσίαση των εργασιών τους με τις προβλέψεις τους, τα συμπεράσματά τους και –το πιο σημαντικό– με τις προτάσεις που αφορούν στην επίλυση του προβλήματος, σύμφωνα με τα δεδομένα και τις πληροφορίες που εντόπισαν, μελέτησαν, επεξεργάστηκαν, αξιολόγησαν. Υποστηρίζουν την παρουσίασή τους με κείμενα, εικόνες, ήχους, μαγνητοσκοπημένα στιγμιότυπα και γενικά οποιοδήποτε υλικό τεκμηριώνει την εργασία τους.

Ένα παράδειγμα λογισμικού που έχει αναπτυχθεί από εκπαιδευτικούς της πράξης και βασίζεται στη μέθοδο της συνεργατικής επίλυσης προβλήματος αξιοποιώντας τις ΤΠΕ, είναι το λογισμικό «Μικροί ερευνητές σε δράση για την προστασία του πλανήτη», το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της δράσης Νηρηίδες.

 

Μαθητική έρευνα

Μια άλλη διδακτική προσέγγιση με επιμέρους φάσεις είναι αυτή της μαθητικής έρευνας, η οποία βρίσκει εφαρμογή στο μάθημα των ΤΠΕ και συγκεκριμένα στην εκμάθηση, στη χρήση και την αξιοποίηση λογισμικών που σχετίζονται με την οργάνωση, την ταξινόμηση και την επεξεργασία δεδομένων. Η μαθητική έρευνα μπορεί να έχει τις ακόλουθες πέντε φάσεις:

       Α. Διατύπωση προβλήματος και καθορισμός ερωτημάτων προς διερεύνηση

       Β. Συλλογή δεδομένων

       Γ. Ανάπτυξη βάσης δεδομένων

       Δ. Επεξεργασία δεδομένων

       Ε. Παρουσίαση αποτελεσμάτων της έρευνας

 

Ιστός 2.0 (Web 2.0)

Ο Ιστός 2.0 (Web 2.0) μπορεί να οριστεί ως “Η κοινωνική χρήση του Ιστού που επιτρέπει στα άτομα να συνεργαστούν, ενθαρρύνοντάς τα να γίνουν ενεργοί συμμέτοχοι και/ή δημιουργοί γνώσης και να μοιραστούν πληροφορίες συνδεδεμένα (online). Ο Ιστός 2.0 περιλαμβάνει τα ιστολόγια, τα wiki, την κοινωνική δικτύωση και τον κοινωνικό ευρετηριασμό (bookmarking). Στο κέντρο του Web 2.0 υπάρχει η κουλτούρα της διαμοίρασης, της αλληλεπίδρασης, της ενεργητικής δημιουργίας περιεχομένου και συνεχούς επικοινωνίας με το ηλεκτρονικό περιβάλλον” (Gould, 2010). Σε αυτήν την περίπτωση, οι τεχνολογίες αναφέρονται σε οποιοδήποτε τύπο, ειδικά σε τεχνολογίες του Web 2.0 που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον. Ο κοινωνικός Ιστός επιτρέπει στους χρήστες να δημιουργούν και να διαχειρίζονται το δικό τους περιεχόμενο και να μοιράζονται το περιεχόμενο αυτό με άλλους, ώστε να διευκολύνεται η συζήτηση με ένα διαδραστικό τρόπο. Τα wiki, τα ιστολόγια, οι ασύγχρονες συζητήσεις (φόρουμ) κ.λπ. μπορούν να προσφέρουν νέες μεθόδους διδασκαλίας στην εκπαίδευση, από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση μέχρι την συνεχιζόμενη εκπαίδευση και κατάρτιση. Μπορούν να προσφέρουν νέους τρόπους για την προώθηση της μάθησης που βασίζεται σε σχέδια έρευνας (project), ενθαρρύνοντας τη συνεργατική μάθηση και τη συμμετοχή των μαθητών/σπουδαστών. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβουλεύει τον φοιτητή για συγκεκριμένες τεχνολογίες που απαιτούνται να αξιοποιηθούν για την επιτυχή ολοκλήρωση της εργασίας που έχει ανατεθεί.

 

Παραδείγματα ιστοεξερευνήσεων στο Διαδίκτυο:

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

 

Αναστασιάδης, Π. (2006). Νέες Τεχνολογίες και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση στην υπηρεσία της Δια Βίου Μάθησης: Προς μια νέα «Κοινωνική Συμφωνία» για την άρση των συνεπειών του «Ψηφιακού Δυισμού». Στο Λιοναράκης, Α. (επιμ.). ‘Παιδαγωγικές και Τεχνολογικές Εφαρμογές’, Πρακτικά 3ου Διεθνούς Συνεδρίου Ανοικτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Ελληνικό Δίκτυο Ανοιχτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Πάτρα, 11-13 Νοέμβρη.

Κόμης, Β. (2005). Εισαγωγή στη Διδακτική της Πληροφορικής. Αθήνα: Εκδόσεις: Κλειδάριθμος

Κόμης, Β. 2004. Εισαγωγή στις εκπαιδευτικές εφαρμογές των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών. Αθήνα: Εκδόσεις Νέων Τεχνολογιών.

Ματσαγγούρας, Η. (2000). Στρατηγικές Διδασκαλίας. Από την Πληροφόρηση στην Κριτική Σκέψη. Τόμος Β’. Αθήνα: Gutenberg.

Πολίτης, Π. & Κόμης, Β. (2001). Μελέτη της συσχέτισης του μαθησιακού τύπου με την επίδοση κατά τη χρήση υπερμεσικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Στο Β. Μακράκης (επιμ.), Νέες Τεχνολογίες στην Εκπαίδευση και στην Εκπαίδευση από Απόσταση, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή, ΠΤΔΕ Παν/μίουΚρήτης, Ρέθυμνο. Αθήνα: Ατραπός (535-548).

1. Εκπαίδευση από Απόσταση - Εισαγωγή

 

Τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά συστήματα θέτουν μια σειρά από περιορισμούς σε ότι αφορά την πρόσβαση σε αυτά αλλά και την περαιτέρω παρακολούθηση. Αυτοί οι περιορισμοί παρουσιάζονται κυρίως λόγω της αδυναμίας των εκπαιδευομένων, αλλά πολλές φορές και των εκπαιδευτών, να παρευρίσκονται φυσικά σε ένα συγκεκριμένο φυσικό χώρο μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Αυτή η αδυναμία πηγάζει από την αναγκαιότητα για εκπαίδευση ατόμων διαφορετικής ηλικίας, διαφορετικού βιοτικού επιπέδου, διαφορετικού επαγγελματικού χώρου, διαφορετικού χώρου διαμονής κ.τ.λ.

Η από απόσταση εκπαίδευση έρχεται να δώσει μια διέξοδο σε αυτά τα προβλήματα και προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί τις λύσεις που της προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες στοχεύει στην εκπαίδευση με την φιλοσοφία ότι η μόρφωση είναι δικαίωμα όλων και μάλιστα σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Κατά συνέπεια απευθύνεται σε πολύ μεγάλο φάσμα ενδιαφερομένων και παρέχει όσο γίνεται περισσότερες εκπαιδευτικές ευκαιρίες.

Στην από απόσταση εκπαίδευση ο κύριος χώρος μάθησης μπορεί να είναι η κατοικία του εκπαιδευόμενου ή ο εργασιακός του χώρος σε αντίθεση με την αίθουσα διδασκαλίας ή το αμφιθέατρο ενός πανεπιστημίου. Ο εκπαιδευόμενος μπορεί να επιλέξει το χρόνο που θα αφιερώσει για την μελέτη του τόσο σε διάρκεια όσο και σε σχέση με τις υπόλοιπες ασχολίες του. Από την άλλη πλευρά ο εκπαιδευτής μπορεί να παρακολουθεί την πορεία των εκπαιδευομένων απαλλαγμένος από το άγχος της φυσικής του παρουσίας σε κάποιο χώρο κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και έτσι μπορεί να αφοσιωθεί στην περαιτέρω επιστημονική του μελέτη.

Η εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (εξΑΕ), ως μεθοδολογία και ως εκπαιδευτική πρακτική έχει στόχο την εξ αποστάσεως μάθηση (distance learning) με τη χρήση τεχνικών εξ αποστάσεως διδασκαλίας. Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση μπορεί να αξιοποιηθεί στη συνεργασία εκπαιδευτικών και μαθητών από διάφορα σχολεία. Αυτό όμως που προσδίδει την παιδαγωγικότητα στη μέθοδο αυτή, το κύτταρο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, είναι το γνωσιακό και αξιακό περιεχόμενο της διδασκαλίας, η διδακτική και μαθησιακή διαδικασία, το διδακτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα και τα μέσα που χρησιμοποιεί (Λιοναράκης & Φραγκάκη, 2010). Από τη στιγμή που τα δεδομένα αυτά καλύπτονται και η εκπαίδευση από απόσταση καλύπτει όχι μόνο τα μέσα, αλλά και τις αρχές μιας εποικοδομητικής μάθησης και διδασκαλίας, τότε διαφοροποιείται, καλείται Πολυμορφική Εκπαίδευση και λαμβάνει με αυτές τις προϋποθέσεις μια ιδιαίτερη αξία που υποδηλώνει την ποιοτική εκπαίδευση που λειτουργεί με αρχές μάθησης και διδασκαλίας σε ένα εξ αποστάσεως περιβάλλον (Lionarakis, 1998).

Τα δίκτυα υπολογιστών, τα συστήματα υπερμέσων και τα συστήματα μάθησης συνθέτουν το νέο περιβάλλον των Προηγμένων Μαθησιακών Τεχνολογιών (ΠΜΤ), οι οποίες δίνουν στην ΕξΑΕ νέες διαστάσεις. Μπορούμε να διακρίνουμε δυο βασικές μορφές της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που αξιοποιούν τις δυνατότητες των ΤΠΕ: τη Σύγχρονη ΕξΑΕ, που λαμβάνει χώρα στον ίδιο χρόνο και αφορά στην πρόσωπο με πρόσωπο εκπαίδευση από απόσταση, και την Aσύγχρονη ΕξΑΕ, καθώς μπορούν οι ίδιοι οι μαθητευόμενοι να επιλέγουν τον χώρο, τον χρόνο και τον ρυθμό με τον οποίο θα συμμετάσχουν σε μια «ευρετική πορεία αυτομάθησης» (Λιοναράκης, 2001). Πολλοί εκπαιδευτικοί προτιμούν έναν συνδυασμό εκπαιδευτικών υπηρεσιών σύγχρονης και ασύγχρονης μετάδοσης –Blended Learning–, η οποία μπορεί να ενισχυθεί και από τον συνδυασμό της πρόσωπο με πρόσωπο διδασκαλίας με ένα μαθησιακό περιβάλλον στο Διαδίκτυο – Hybrid Learning (Αναστασιάδης, 2006).

 

1.1 Είδη εξ αποστάσεως εκπαίδευσης

H εξ αποστάσεως εκπαίδευση μπορεί να διαχωριστεί σε σύγχρονη και ασύγχρονη. Στη σύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης γίνονται ταυτόχρονα. Ο εκπαιδευτής παραδίδει το μάθημα σε ζωντανή σύνδεση, όχι απαραίτητα αμφίδρομη, και ο εκπαιδευόμενος, αν και βρίσκεται σε διαφορετικό τόπο, παρακολουθεί το μάθημα στον ίδιο χρόνο. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση με την υποστήριξη της τηλεδιάσκεψης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το ίδιο και η χρήση δωματίου ζωντανής συζήτησης (live chatroom).

Στην ασύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, που είναι και πιο διαδεδομένη, ο εκπαιδευόμενος μαθαίνει όχι μόνο σε διαφορετικό χώρο από τον εκπαιδευτή, αλλά και σε διαφορετικό χρόνο από τη διαδικασία της παράδοσης ή δημιουργίας του μαθήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μαθήματα που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες του διαδικτύου.

Σήμερα, υπάρχουν μέθοδοι εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που χρησιμοποιούν και τα δύο είδη, ώστε να παρέχουν πιο ολοκληρωμένη εκπαιδευτική εμπειρία. Με τη βοήθεια της ασύγχρονης εκπαίδευσης υπάρχει το πλεονέκτημα της μάθησης στον χρόνο και με το ρυθμό που επιθυμεί ο εκπαιδευόμενος, ενώ με την χρήση σύγχρονων συζητήσεων σε τακτά χρονικά διαστήματα, ο εκπαιδευτής γνωρίζει τους μαθητές του, οι εκπαιδευόμενοι επικοινωνούν μεταξύ τους και με τον εκπαιδευτή και δεν αισθάνονται αποξενωμένοι από την εκπαιδευτική κοινότητα και διαδικασία.

 

 

2.  Τυπολογία των Παιδαγωγικών Δραστηριοτήτων στο Διαδίκτυο


Η μελέτη των τρόπων με τους οποίους οι εκπαιδευτικοί σε διάφορες χώρες αξιοποιούν το διαδίκτυο στη διδακτική πράξη μας οδήγησε στην παρακάτω τυποποίηση των παιδαγωγικών δραστηριοτήτων:

 Πιο αναλυτικά διακρίνουμε τρεις βασικές κατηγορίες:


Πρώτη κατηγορία: Το διαδίκτυο, ένα μέσον «μείωσης αποστάσεων», ως πηγή πληροφοριών, τεκμηρίων και εκπαιδευτικών λογισμικών για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.

 
Για τους διδάσκοντες, η πιο απλή χρήση του Διαδικτύου δεν είναι τίποτα άλλο από την αναζήτηση πληροφοριών για την εξυπηρέτηση της διδασκαλίας του ή ακόμα και αναζήτηση σχεδίων μαθημάτων από άλλους εκπαιδευτικούς στην άλλη άκρη του κόσμου. Ενδιαφέρον για τους διδάσκοντες, ιδιαίτερα τους Φυσικούς και τους Μαθηματικούς, παρουσιάζει η αναζήτηση και η χρησιμοποίηση μικρών εξειδικευμένων προγραμμάτων προσομοίωσης φυσικών συστημάτων ή δυναμικής Γεωμετρίας (Applets Φυσικής και Χημείας, Cinderella, JavaSketchpad, JavaCabri). Το μειονέκτημα των περισσοτέρων είναι ότι ενώ προσφέρουν ένα συγκεκριμένο διαδραστικό περιβάλλον απουσιάζουν, έστω και ενδεικτικά, τόσο οι διδακτικοί στόχοι όσο και η παιδαγωγική αναζήτηση.

Οι παιδαγωγικές δραστηριότητες αυτού του τύπου χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι αξιοποιούν το διαδίκτυο με σκοπό να «μειώσουν την απόσταση» και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για τη διδασκαλία των νέων παιδιών. Θα χρειαστεί να δουλέψουμε προς αυτήν την κατεύθυνση, να ανταλλάξουμε εμπειρίες, μια και οι διαδικασίες αναζήτησης τεκμηρίων είναι διαφορετικές από αυτές που γνωρίζουμε με τα παραδοσιακά μέσα.

 

Δεύτερη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον επικοινωνίας και ανταλλαγής μηνυμάτων για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.


Η πιο γνωστή και συνηθισμένη χρήση του διαδικτύου ως μέσον επικοινωνίας για εκπαιδευτικούς λόγους είναι η επικοινωνία με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Όσοι συμμετέχουν σε λίστες εκπαιδευτικών με κοινά ενδιαφέροντα, όπως αυτή των Επιμορφωτών του προγράμματος Ε-42, αισθάνονται τελικά να εμπλουτίζονται μέσα από την ανταλλαγή μηνυμάτων και πληροφοριών, εφόσον τηρούνται κάποιοι απλοί κανόνες. Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αξιοποιείται και από μαθητές που επικοινωνούν μεταξύ τους για να ανταλλάσσουν ή ακόμα και να διασταυρώνουν πληροφορίες με σκοπό να λύσουν ένα πρόβλημα. Με άλλα λόγια, ακόμα και το e-mail μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για να σπάσει η σημερινή απομόνωση των σχολείων

Το πιο γνωστό παράδειγμα αυθεντικής επικοινωνίας μεταξύ μαθητών είναι αυτό που προτείνεται από διάφορα προγράμματα που επιδιώκουν την μέτρηση της ακτίνας της Γης (κάτι που προτείνεται και στο μικρόκοσμο ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗ του εκπαιδευτικού λογισμικού ΓΑΙΑ, του έργου Σειρήνες και Πηνελόπη).

 

Τρίτη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον έκφρασης των μαθητών και των διδασκόντων.


Πρόκειται για την πιο σημαντική παιδαγωγική δραστηριότητα που έχει τις ρίζες της στο γνωστό τυπογραφείο του Γάλλου παιδαγωγού Freinet. Οι μαθητές ενός σχολείου ή μιας τάξης, με την καθοδήγηση των δασκάλων τους, φτιάχνουν την ιστοσελίδα τους με θέματα που τα ίδια τα παιδιά ενδιαφέρονται. Έτσι, ένα μέσον έκφρασης των μαθητών δημιουργείται, μια άμιλλα μεταξύ μαθητών διαφορετικών σχολείων βοηθάει τη συνεργασία και έχει ως αποτέλεσμα πέρα από την εξοικείωσή τους με τις νέες τεχνολογίες και την βελτίωση των ιστοσελίδων τους. Πολλοί δάσκαλοι και καθηγητές, τα τελευταία χρόνια, ασχολούνται με τη δημιουργία ιστοσελίδων ενεργοποιώντας και τους μαθητές τους.

 

3.  Διδακτικές Στρατηγικές με τη χρήση του Διαδικτύου

 

Ιστοεξερεύνηση (WebQuest)

Μια διδακτική στρατηγική που βασίζεται στη χρήση του Διαδικτύου και έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια, είναι η ιστοεξερεύνηση. Οι ιστοεξερευνήσεις (WebQuests) είναι σενάρια διδακτικών ενοτήτων προβλημάτων ή ζητημάτων, στα οποία βασικό ρόλο έχει η άντληση και επεξεργασία πληροφοριών από το Διαδίκτυο και τα οποία είναι οργανωμένα σε μορφή ιστοσελίδων (WebQuest 2008).

Το Διαδίκτυο σε μια ιστοεξερεύνηση αποτελεί το μέσο οργάνωσης του υλικού του μαθήματος και ταυτόχρονα το μαθησιακό περιβάλλον, όπου γίνεται το μεγαλύτερο μέρος της εξερεύνησης πληροφοριών. Σταδιακά, οι ιστοεξερευνήσεις έχουν βέβαια μετασχηματιστεί σε σενάρια κατευθυνόμενης διερεύνησης, τα οποία χρησιμοποιούν πηγές από τον παγκόσμιο ιστό αλλά και ποικιλία εργαλείων των ΤΠΕ, καθώς και μια αυθεντική αποστολή για να κινητοποιήσουν τους μαθητές να διερευνήσουν ανοιχτά ερωτήματα, να επικοινωνήσουν την προσωπική τους εμπειρία και να συμμετάσχουν σε ομαδικές δραστηριότητες.

Η περιγραφή ενός σεναρίου ιστοεξερεύνησης περιλαμβάνει τα παρακάτω δομικά στοιχεία (WebQuest 2008):

Εισαγωγή: Παρουσιάζεται η κεντρική ιδέα του σεναρίου με έναν πρωτότυπο τρόπο και το γενικό θέμα της ιστοεξερεύνησης. Διατυπώνεται συνήθως και το βασικό ερώτημα γύρω από το οποίο στρέφεται ολόκληρο το σενάριο της ιστοεξερεύνησης.

Εργασία ή Αποστολή ή Σκοπός: Περιγράφεται ο ρόλος των μαθητών στο σενάριο και ορίζεται η εργασία που θα αναλάβουν. Με αυτόν τον τρόπο γνωστοποιείται στους μαθητές το τελικό προϊόν που πρέπει να παραγάγουν με την ολοκλήρωση της ιστοεξερεύνησης.

Διαδικασία: Η διαδικασία περιλαμβάνει βήμα προς βήμα όλες τις δραστηριότητες που καλούνται να υλοποιήσουν οι μαθητές για να ολοκληρώσουν τη διερεύνησή τους.

Αξιολόγηση: Περιγράφεται με σαφήνεια ο τρόπος αξιολόγησης των μαθητών με βάση συγκεκριμένα κριτήρια.

Συμπέρασμα: Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει τη σύνοψη της μαθησιακής εμπειρίας, επιτρέπει τον αναστοχασμό στη διαδικασία που ακολουθήθηκε, τίθενται ανοιχτά ερωτήματα για νέες διερευνήσεις.

Σελίδα του διδάσκοντα: Απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και περιέχει οδηγίες για τον χειρισμό της μαθησιακής διαδικασίας. Περιλαμβάνει θέματα, συμβουλές και οδηγίες για την υλοποίηση του σεναρίου, συσχέτιση με το Αναλυτικό Πρόγραμμα και αξιολόγηση των επιδιωκόμενων στόχων. Η σελίδα για τον δάσκαλο μπορεί να περιλαμβάνει τις υποενότητες: Εισαγωγή, Αναλυτικό Πρόγραμμα-Στόχοι, Οργάνωση μαθησιακού περιβάλλοντος, Πηγές, Αξιολόγηση, Αναφορές.

 

Μέθοδος επίλυσης προβλήματος (problem solving method)

Η μέθοδος επίλυσης προβλήματος ταιριάζει με τις θεωρητικές προσεγγίσεις του κριτικού εποικοδομισμού και αναστοχασμού. Μπορεί να συνδράμει την Κριτική και Στοχαστικο-κριτική Διδασκαλία και να υποστηρίξει τη Χειραφετική Μάθηση για ένα βιώσιμο μέλλον. Η μεθοδολογία αυτή αναφέρεται σε αυθεντικά θέματα, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Αυτά αναδύονται από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των μαθητών, από τις ανάγκες και τα προβλήματα της καθημερινής ζωής τους.

Μια πρόταση βημάτων, για να μελετήσουμε με τους μαθητές μας ένα κοινωνικό ζήτημα ή ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα με τη μέθοδο συνεργατικής επίλυσης προβλήματος και τη χρήση και την αξιοποίηση των ΤΠΕ, είναι η ακόλουθη:

 

Α΄ Στάδιο: Επισήμανση και διατύπωση του θέματος/προβλήματος

Β΄ Στάδιο: Ανάλυση του προβλήματος

Γ΄ Στάδιο: Ανάλυση/αναζήτηση/αξιολόγηση λύσεων

Δ΄ Στάδιο: Επιλογή των πλέον εφικτών λύσεων

Ε΄ Στάδιο: Διαμόρφωση ενός σχεδίου δράσης – Υλοποίηση της δράσης

ΣΤ΄ Στάδιο: Κοινοποίηση των αποτελεσμάτων/πορισμάτων

 

Οι μαθητές δημοσιοποιούν τα αποτελέσματα/πορίσματα της όλης διαδικασίας και της μελέτης του προβλήματος. Δημιουργούν ένα ιστολόγιο, ετοιμάζουν μια παρουσίαση των εργασιών τους με τις προβλέψεις τους, τα συμπεράσματά τους και –το πιο σημαντικό– με τις προτάσεις που αφορούν στην επίλυση του προβλήματος, σύμφωνα με τα δεδομένα και τις πληροφορίες που εντόπισαν, μελέτησαν, επεξεργάστηκαν, αξιολόγησαν. Υποστηρίζουν την παρουσίασή τους με κείμενα, εικόνες, ήχους, μαγνητοσκοπημένα στιγμιότυπα και γενικά οποιοδήποτε υλικό τεκμηριώνει την εργασία τους.

Ένα παράδειγμα λογισμικού που έχει αναπτυχθεί από εκπαιδευτικούς της πράξης και βασίζεται στη μέθοδο της συνεργατικής επίλυσης προβλήματος αξιοποιώντας τις ΤΠΕ, είναι το λογισμικό «Μικροί ερευνητές σε δράση για την προστασία του πλανήτη», το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της δράσης Νηρηίδες.

 

Μαθητική έρευνα

Μια άλλη διδακτική προσέγγιση με επιμέρους φάσεις είναι αυτή της μαθητικής έρευνας, η οποία βρίσκει εφαρμογή στο μάθημα των ΤΠΕ και συγκεκριμένα στην εκμάθηση, στη χρήση και την αξιοποίηση λογισμικών που σχετίζονται με την οργάνωση, την ταξινόμηση και την επεξεργασία δεδομένων. Η μαθητική έρευνα μπορεί να έχει τις ακόλουθες πέντε φάσεις:

       Α. Διατύπωση προβλήματος και καθορισμός ερωτημάτων προς διερεύνηση

       Β. Συλλογή δεδομένων

       Γ. Ανάπτυξη βάσης δεδομένων

       Δ. Επεξεργασία δεδομένων

       Ε. Παρουσίαση αποτελεσμάτων της έρευνας

 

Ιστός 2.0 (Web 2.0)

Ο Ιστός 2.0 (Web 2.0) μπορεί να οριστεί ως “Η κοινωνική χρήση του Ιστού που επιτρέπει στα άτομα να συνεργαστούν, ενθαρρύνοντάς τα να γίνουν ενεργοί συμμέτοχοι και/ή δημιουργοί γνώσης και να μοιραστούν πληροφορίες συνδεδεμένα (online). Ο Ιστός 2.0 περιλαμβάνει τα ιστολόγια, τα wiki, την κοινωνική δικτύωση και τον κοινωνικό ευρετηριασμό (bookmarking). Στο κέντρο του Web 2.0 υπάρχει η κουλτούρα της διαμοίρασης, της αλληλεπίδρασης, της ενεργητικής δημιουργίας περιεχομένου και συνεχούς επικοινωνίας με το ηλεκτρονικό περιβάλλον” (Gould, 2010). Σε αυτήν την περίπτωση, οι τεχνολογίες αναφέρονται σε οποιοδήποτε τύπο, ειδικά σε τεχνολογίες του Web 2.0 που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον. Ο κοινωνικός Ιστός επιτρέπει στους χρήστες να δημιουργούν και να διαχειρίζονται το δικό τους περιεχόμενο και να μοιράζονται το περιεχόμενο αυτό με άλλους, ώστε να διευκολύνεται η συζήτηση με ένα διαδραστικό τρόπο. Τα wiki, τα ιστολόγια, οι ασύγχρονες συζητήσεις (φόρουμ) κ.λπ. μπορούν να προσφέρουν νέες μεθόδους διδασκαλίας στην εκπαίδευση, από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση μέχρι την συνεχιζόμενη εκπαίδευση και κατάρτιση. Μπορούν να προσφέρουν νέους τρόπους για την προώθηση της μάθησης που βασίζεται σε σχέδια έρευνας (project), ενθαρρύνοντας τη συνεργατική μάθηση και τη συμμετοχή των μαθητών/σπουδαστών. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβουλεύει τον φοιτητή για συγκεκριμένες τεχνολογίες που απαιτούνται να αξιοποιηθούν για την επιτυχή ολοκλήρωση της εργασίας που έχει ανατεθεί.

 

Παραδείγματα ιστοεξερευνήσεων στο Διαδίκτυο:

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

 

Αναστασιάδης, Π. (2006). Νέες Τεχνολογίες και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση στην υπηρεσία της Δια Βίου Μάθησης: Προς μια νέα «Κοινωνική Συμφωνία» για την άρση των συνεπειών του «Ψηφιακού Δυισμού». Στο Λιοναράκης, Α. (επιμ.). ‘Παιδαγωγικές και Τεχνολογικές Εφαρμογές’, Πρακτικά 3ου Διεθνούς Συνεδρίου Ανοικτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Ελληνικό Δίκτυο Ανοιχτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Πάτρα, 11-13 Νοέμβρη.

Κόμης, Β. (2005). Εισαγωγή στη Διδακτική της Πληροφορικής. Αθήνα: Εκδόσεις: Κλειδάριθμος

Κόμης, Β. 2004. Εισαγωγή στις εκπαιδευτικές εφαρμογές των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών. Αθήνα: Εκδόσεις Νέων Τεχνολογιών.

Ματσαγγούρας, Η. (2000). Στρατηγικές Διδασκαλίας. Από την Πληροφόρηση στην Κριτική Σκέψη. Τόμος Β’. Αθήνα: Gutenberg.

Πολίτης, Π. & Κόμης, Β. (2001). Μελέτη της συσχέτισης του μαθησιακού τύπου με την επίδοση κατά τη χρήση υπερμεσικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Στο Β. Μακράκης (επιμ.), Νέες Τεχνολογίες στην Εκπαίδευση και στην Εκπαίδευση από Απόσταση, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή, ΠΤΔΕ Παν/μίουΚρήτης, Ρέθυμνο. Αθήνα: Ατραπός (535-548).

 

1. Εκπαίδευση από Απόσταση - Εισαγωγή

 

Τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά συστήματα θέτουν μια σειρά από περιορισμούς σε ότι αφορά την πρόσβαση σε αυτά αλλά και την περαιτέρω παρακολούθηση. Αυτοί οι περιορισμοί παρουσιάζονται κυρίως λόγω της αδυναμίας των εκπαιδευομένων, αλλά πολλές φορές και των εκπαιδευτών, να παρευρίσκονται φυσικά σε ένα συγκεκριμένο φυσικό χώρο μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Αυτή η αδυναμία πηγάζει από την αναγκαιότητα για εκπαίδευση ατόμων διαφορετικής ηλικίας, διαφορετικού βιοτικού επιπέδου, διαφορετικού επαγγελματικού χώρου, διαφορετικού χώρου διαμονής κ.τ.λ.

Η από απόσταση εκπαίδευση έρχεται να δώσει μια διέξοδο σε αυτά τα προβλήματα και προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί τις λύσεις που της προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες στοχεύει στην εκπαίδευση με την φιλοσοφία ότι η μόρφωση είναι δικαίωμα όλων και μάλιστα σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Κατά συνέπεια απευθύνεται σε πολύ μεγάλο φάσμα ενδιαφερομένων και παρέχει όσο γίνεται περισσότερες εκπαιδευτικές ευκαιρίες.

Στην από απόσταση εκπαίδευση ο κύριος χώρος μάθησης μπορεί να είναι η κατοικία του εκπαιδευόμενου ή ο εργασιακός του χώρος σε αντίθεση με την αίθουσα διδασκαλίας ή το αμφιθέατρο ενός πανεπιστημίου. Ο εκπαιδευόμενος μπορεί να επιλέξει το χρόνο που θα αφιερώσει για την μελέτη του τόσο σε διάρκεια όσο και σε σχέση με τις υπόλοιπες ασχολίες του. Από την άλλη πλευρά ο εκπαιδευτής μπορεί να παρακολουθεί την πορεία των εκπαιδευομένων απαλλαγμένος από το άγχος της φυσικής του παρουσίας σε κάποιο χώρο κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και έτσι μπορεί να αφοσιωθεί στην περαιτέρω επιστημονική του μελέτη.

Η εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (εξΑΕ), ως μεθοδολογία και ως εκπαιδευτική πρακτική έχει στόχο την εξ αποστάσεως μάθηση (distance learning) με τη χρήση τεχνικών εξ αποστάσεως διδασκαλίας. Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση μπορεί να αξιοποιηθεί στη συνεργασία εκπαιδευτικών και μαθητών από διάφορα σχολεία. Αυτό όμως που προσδίδει την παιδαγωγικότητα στη μέθοδο αυτή, το κύτταρο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, είναι το γνωσιακό και αξιακό περιεχόμενο της διδασκαλίας, η διδακτική και μαθησιακή διαδικασία, το διδακτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα και τα μέσα που χρησιμοποιεί (Λιοναράκης & Φραγκάκη, 2010). Από τη στιγμή που τα δεδομένα αυτά καλύπτονται και η εκπαίδευση από απόσταση καλύπτει όχι μόνο τα μέσα, αλλά και τις αρχές μιας εποικοδομητικής μάθησης και διδασκαλίας, τότε διαφοροποιείται, καλείται Πολυμορφική Εκπαίδευση και λαμβάνει με αυτές τις προϋποθέσεις μια ιδιαίτερη αξία που υποδηλώνει την ποιοτική εκπαίδευση που λειτουργεί με αρχές μάθησης και διδασκαλίας σε ένα εξ αποστάσεως περιβάλλον (Lionarakis, 1998).

Τα δίκτυα υπολογιστών, τα συστήματα υπερμέσων και τα συστήματα μάθησης συνθέτουν το νέο περιβάλλον των Προηγμένων Μαθησιακών Τεχνολογιών (ΠΜΤ), οι οποίες δίνουν στην ΕξΑΕ νέες διαστάσεις. Μπορούμε να διακρίνουμε δυο βασικές μορφές της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που αξιοποιούν τις δυνατότητες των ΤΠΕ: τη Σύγχρονη ΕξΑΕ, που λαμβάνει χώρα στον ίδιο χρόνο και αφορά στην πρόσωπο με πρόσωπο εκπαίδευση από απόσταση, και την Aσύγχρονη ΕξΑΕ, καθώς μπορούν οι ίδιοι οι μαθητευόμενοι να επιλέγουν τον χώρο, τον χρόνο και τον ρυθμό με τον οποίο θα συμμετάσχουν σε μια «ευρετική πορεία αυτομάθησης» (Λιοναράκης, 2001). Πολλοί εκπαιδευτικοί προτιμούν έναν συνδυασμό εκπαιδευτικών υπηρεσιών σύγχρονης και ασύγχρονης μετάδοσης –Blended Learning–, η οποία μπορεί να ενισχυθεί και από τον συνδυασμό της πρόσωπο με πρόσωπο διδασκαλίας με ένα μαθησιακό περιβάλλον στο Διαδίκτυο – Hybrid Learning (Αναστασιάδης, 2006).

 

1.1 Είδη εξ αποστάσεως εκπαίδευσης

H εξ αποστάσεως εκπαίδευση μπορεί να διαχωριστεί σε σύγχρονη και ασύγχρονη. Στη σύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης γίνονται ταυτόχρονα. Ο εκπαιδευτής παραδίδει το μάθημα σε ζωντανή σύνδεση, όχι απαραίτητα αμφίδρομη, και ο εκπαιδευόμενος, αν και βρίσκεται σε διαφορετικό τόπο, παρακολουθεί το μάθημα στον ίδιο χρόνο. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση με την υποστήριξη της τηλεδιάσκεψης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το ίδιο και η χρήση δωματίου ζωντανής συζήτησης (live chatroom).

Στην ασύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση, που είναι και πιο διαδεδομένη, ο εκπαιδευόμενος μαθαίνει όχι μόνο σε διαφορετικό χώρο από τον εκπαιδευτή, αλλά και σε διαφορετικό χρόνο από τη διαδικασία της παράδοσης ή δημιουργίας του μαθήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μαθήματα που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες του διαδικτύου.

Σήμερα, υπάρχουν μέθοδοι εξ αποστάσεως εκπαίδευσης που χρησιμοποιούν και τα δύο είδη, ώστε να παρέχουν πιο ολοκληρωμένη εκπαιδευτική εμπειρία. Με τη βοήθεια της ασύγχρονης εκπαίδευσης υπάρχει το πλεονέκτημα της μάθησης στον χρόνο και με το ρυθμό που επιθυμεί ο εκπαιδευόμενος, ενώ με την χρήση σύγχρονων συζητήσεων σε τακτά χρονικά διαστήματα, ο εκπαιδευτής γνωρίζει τους μαθητές του, οι εκπαιδευόμενοι επικοινωνούν μεταξύ τους και με τον εκπαιδευτή και δεν αισθάνονται αποξενωμένοι από την εκπαιδευτική κοινότητα και διαδικασία.

 

 

2.  Τυπολογία των Παιδαγωγικών Δραστηριοτήτων στο Διαδίκτυο


Η μελέτη των τρόπων με τους οποίους οι εκπαιδευτικοί σε διάφορες χώρες αξιοποιούν το διαδίκτυο στη διδακτική πράξη μας οδήγησε στην παρακάτω τυποποίηση των παιδαγωγικών δραστηριοτήτων:

 Πιο αναλυτικά διακρίνουμε τρεις βασικές κατηγορίες:


Πρώτη κατηγορία: Το διαδίκτυο, ένα μέσον «μείωσης αποστάσεων», ως πηγή πληροφοριών, τεκμηρίων και εκπαιδευτικών λογισμικών για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.

 
Για τους διδάσκοντες, η πιο απλή χρήση του Διαδικτύου δεν είναι τίποτα άλλο από την αναζήτηση πληροφοριών για την εξυπηρέτηση της διδασκαλίας του ή ακόμα και αναζήτηση σχεδίων μαθημάτων από άλλους εκπαιδευτικούς στην άλλη άκρη του κόσμου. Ενδιαφέρον για τους διδάσκοντες, ιδιαίτερα τους Φυσικούς και τους Μαθηματικούς, παρουσιάζει η αναζήτηση και η χρησιμοποίηση μικρών εξειδικευμένων προγραμμάτων προσομοίωσης φυσικών συστημάτων ή δυναμικής Γεωμετρίας (Applets Φυσικής και Χημείας, Cinderella, JavaSketchpad, JavaCabri). Το μειονέκτημα των περισσοτέρων είναι ότι ενώ προσφέρουν ένα συγκεκριμένο διαδραστικό περιβάλλον απουσιάζουν, έστω και ενδεικτικά, τόσο οι διδακτικοί στόχοι όσο και η παιδαγωγική αναζήτηση.

Οι παιδαγωγικές δραστηριότητες αυτού του τύπου χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι αξιοποιούν το διαδίκτυο με σκοπό να «μειώσουν την απόσταση» και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για τη διδασκαλία των νέων παιδιών. Θα χρειαστεί να δουλέψουμε προς αυτήν την κατεύθυνση, να ανταλλάξουμε εμπειρίες, μια και οι διαδικασίες αναζήτησης τεκμηρίων είναι διαφορετικές από αυτές που γνωρίζουμε με τα παραδοσιακά μέσα.

 

Δεύτερη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον επικοινωνίας και ανταλλαγής μηνυμάτων για τους μαθητές και τους διδάσκοντες.


Η πιο γνωστή και συνηθισμένη χρήση του διαδικτύου ως μέσον επικοινωνίας για εκπαιδευτικούς λόγους είναι η επικοινωνία με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Όσοι συμμετέχουν σε λίστες εκπαιδευτικών με κοινά ενδιαφέροντα, όπως αυτή των Επιμορφωτών του προγράμματος Ε-42, αισθάνονται τελικά να εμπλουτίζονται μέσα από την ανταλλαγή μηνυμάτων και πληροφοριών, εφόσον τηρούνται κάποιοι απλοί κανόνες. Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αξιοποιείται και από μαθητές που επικοινωνούν μεταξύ τους για να ανταλλάσσουν ή ακόμα και να διασταυρώνουν πληροφορίες με σκοπό να λύσουν ένα πρόβλημα. Με άλλα λόγια, ακόμα και το e-mail μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για να σπάσει η σημερινή απομόνωση των σχολείων

Το πιο γνωστό παράδειγμα αυθεντικής επικοινωνίας μεταξύ μαθητών είναι αυτό που προτείνεται από διάφορα προγράμματα που επιδιώκουν την μέτρηση της ακτίνας της Γης (κάτι που προτείνεται και στο μικρόκοσμο ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗ του εκπαιδευτικού λογισμικού ΓΑΙΑ, του έργου Σειρήνες και Πηνελόπη).

 

Τρίτη κατηγορία: Το διαδίκτυο ως μέσον έκφρασης των μαθητών και των διδασκόντων.


Πρόκειται για την πιο σημαντική παιδαγωγική δραστηριότητα που έχει τις ρίζες της στο γνωστό τυπογραφείο του Γάλλου παιδαγωγού Freinet. Οι μαθητές ενός σχολείου ή μιας τάξης, με την καθοδήγηση των δασκάλων τους, φτιάχνουν την ιστοσελίδα τους με θέματα που τα ίδια τα παιδιά ενδιαφέρονται. Έτσι, ένα μέσον έκφρασης των μαθητών δημιουργείται, μια άμιλλα μεταξύ μαθητών διαφορετικών σχολείων βοηθάει τη συνεργασία και έχει ως αποτέλεσμα πέρα από την εξοικείωσή τους με τις νέες τεχνολογίες και την βελτίωση των ιστοσελίδων τους. Πολλοί δάσκαλοι και καθηγητές, τα τελευταία χρόνια, ασχολούνται με τη δημιουργία ιστοσελίδων ενεργοποιώντας και τους μαθητές τους.

 

3.  Διδακτικές Στρατηγικές με τη χρήση του Διαδικτύου

 

Ιστοεξερεύνηση (WebQuest)

Μια διδακτική στρατηγική που βασίζεται στη χρήση του Διαδικτύου και έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια, είναι η ιστοεξερεύνηση. Οι ιστοεξερευνήσεις (WebQuests) είναι σενάρια διδακτικών ενοτήτων προβλημάτων ή ζητημάτων, στα οποία βασικό ρόλο έχει η άντληση και επεξεργασία πληροφοριών από το Διαδίκτυο και τα οποία είναι οργανωμένα σε μορφή ιστοσελίδων (WebQuest 2008).

Το Διαδίκτυο σε μια ιστοεξερεύνηση αποτελεί το μέσο οργάνωσης του υλικού του μαθήματος και ταυτόχρονα το μαθησιακό περιβάλλον, όπου γίνεται το μεγαλύτερο μέρος της εξερεύνησης πληροφοριών. Σταδιακά, οι ιστοεξερευνήσεις έχουν βέβαια μετασχηματιστεί σε σενάρια κατευθυνόμενης διερεύνησης, τα οποία χρησιμοποιούν πηγές από τον παγκόσμιο ιστό αλλά και ποικιλία εργαλείων των ΤΠΕ, καθώς και μια αυθεντική αποστολή για να κινητοποιήσουν τους μαθητές να διερευνήσουν ανοιχτά ερωτήματα, να επικοινωνήσουν την προσωπική τους εμπειρία και να συμμετάσχουν σε ομαδικές δραστηριότητες.

Η περιγραφή ενός σεναρίου ιστοεξερεύνησης περιλαμβάνει τα παρακάτω δομικά στοιχεία (WebQuest 2008):

Εισαγωγή: Παρουσιάζεται η κεντρική ιδέα του σεναρίου με έναν πρωτότυπο τρόπο και το γενικό θέμα της ιστοεξερεύνησης. Διατυπώνεται συνήθως και το βασικό ερώτημα γύρω από το οποίο στρέφεται ολόκληρο το σενάριο της ιστοεξερεύνησης.

Εργασία ή Αποστολή ή Σκοπός: Περιγράφεται ο ρόλος των μαθητών στο σενάριο και ορίζεται η εργασία που θα αναλάβουν. Με αυτόν τον τρόπο γνωστοποιείται στους μαθητές το τελικό προϊόν που πρέπει να παραγάγουν με την ολοκλήρωση της ιστοεξερεύνησης.

Διαδικασία: Η διαδικασία περιλαμβάνει βήμα προς βήμα όλες τις δραστηριότητες που καλούνται να υλοποιήσουν οι μαθητές για να ολοκληρώσουν τη διερεύνησή τους.

Αξιολόγηση: Περιγράφεται με σαφήνεια ο τρόπος αξιολόγησης των μαθητών με βάση συγκεκριμένα κριτήρια.

Συμπέρασμα: Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει τη σύνοψη της μαθησιακής εμπειρίας, επιτρέπει τον αναστοχασμό στη διαδικασία που ακολουθήθηκε, τίθενται ανοιχτά ερωτήματα για νέες διερευνήσεις.

Σελίδα του διδάσκοντα: Απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και περιέχει οδηγίες για τον χειρισμό της μαθησιακής διαδικασίας. Περιλαμβάνει θέματα, συμβουλές και οδηγίες για την υλοποίηση του σεναρίου, συσχέτιση με το Αναλυτικό Πρόγραμμα και αξιολόγηση των επιδιωκόμενων στόχων. Η σελίδα για τον δάσκαλο μπορεί να περιλαμβάνει τις υποενότητες: Εισαγωγή, Αναλυτικό Πρόγραμμα-Στόχοι, Οργάνωση μαθησιακού περιβάλλοντος, Πηγές, Αξιολόγηση, Αναφορές.

 

Μέθοδος επίλυσης προβλήματος (problem solving method)

Η μέθοδος επίλυσης προβλήματος ταιριάζει με τις θεωρητικές προσεγγίσεις του κριτικού εποικοδομισμού και αναστοχασμού. Μπορεί να συνδράμει την Κριτική και Στοχαστικο-κριτική Διδασκαλία και να υποστηρίξει τη Χειραφετική Μάθηση για ένα βιώσιμο μέλλον. Η μεθοδολογία αυτή αναφέρεται σε αυθεντικά θέματα, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Αυτά αναδύονται από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των μαθητών, από τις ανάγκες και τα προβλήματα της καθημερινής ζωής τους.

Μια πρόταση βημάτων, για να μελετήσουμε με τους μαθητές μας ένα κοινωνικό ζήτημα ή ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα με τη μέθοδο συνεργατικής επίλυσης προβλήματος και τη χρήση και την αξιοποίηση των ΤΠΕ, είναι η ακόλουθη:

 

Α΄ Στάδιο: Επισήμανση και διατύπωση του θέματος/προβλήματος

Β΄ Στάδιο: Ανάλυση του προβλήματος

Γ΄ Στάδιο: Ανάλυση/αναζήτηση/αξιολόγηση λύσεων

Δ΄ Στάδιο: Επιλογή των πλέον εφικτών λύσεων

Ε΄ Στάδιο: Διαμόρφωση ενός σχεδίου δράσης – Υλοποίηση της δράσης

ΣΤ΄ Στάδιο: Κοινοποίηση των αποτελεσμάτων/πορισμάτων

 

Οι μαθητές δημοσιοποιούν τα αποτελέσματα/πορίσματα της όλης διαδικασίας και της μελέτης του προβλήματος. Δημιουργούν ένα ιστολόγιο, ετοιμάζουν μια παρουσίαση των εργασιών τους με τις προβλέψεις τους, τα συμπεράσματά τους και –το πιο σημαντικό– με τις προτάσεις που αφορούν στην επίλυση του προβλήματος, σύμφωνα με τα δεδομένα και τις πληροφορίες που εντόπισαν, μελέτησαν, επεξεργάστηκαν, αξιολόγησαν. Υποστηρίζουν την παρουσίασή τους με κείμενα, εικόνες, ήχους, μαγνητοσκοπημένα στιγμιότυπα και γενικά οποιοδήποτε υλικό τεκμηριώνει την εργασία τους.

Ένα παράδειγμα λογισμικού που έχει αναπτυχθεί από εκπαιδευτικούς της πράξης και βασίζεται στη μέθοδο της συνεργατικής επίλυσης προβλήματος αξιοποιώντας τις ΤΠΕ, είναι το λογισμικό «Μικροί ερευνητές σε δράση για την προστασία του πλανήτη», το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της δράσης Νηρηίδες.

 

Μαθητική έρευνα

Μια άλλη διδακτική προσέγγιση με επιμέρους φάσεις είναι αυτή της μαθητικής έρευνας, η οποία βρίσκει εφαρμογή στο μάθημα των ΤΠΕ και συγκεκριμένα στην εκμάθηση, στη χρήση και την αξιοποίηση λογισμικών που σχετίζονται με την οργάνωση, την ταξινόμηση και την επεξεργασία δεδομένων. Η μαθητική έρευνα μπορεί να έχει τις ακόλουθες πέντε φάσεις:

       Α. Διατύπωση προβλήματος και καθορισμός ερωτημάτων προς διερεύνηση

       Β. Συλλογή δεδομένων

       Γ. Ανάπτυξη βάσης δεδομένων

       Δ. Επεξεργασία δεδομένων

       Ε. Παρουσίαση αποτελεσμάτων της έρευνας

 

Ιστός 2.0 (Web 2.0)

Ο Ιστός 2.0 (Web 2.0) μπορεί να οριστεί ως “Η κοινωνική χρήση του Ιστού που επιτρέπει στα άτομα να συνεργαστούν, ενθαρρύνοντάς τα να γίνουν ενεργοί συμμέτοχοι και/ή δημιουργοί γνώσης και να μοιραστούν πληροφορίες συνδεδεμένα (online). Ο Ιστός 2.0 περιλαμβάνει τα ιστολόγια, τα wiki, την κοινωνική δικτύωση και τον κοινωνικό ευρετηριασμό (bookmarking). Στο κέντρο του Web 2.0 υπάρχει η κουλτούρα της διαμοίρασης, της αλληλεπίδρασης, της ενεργητικής δημιουργίας περιεχομένου και συνεχούς επικοινωνίας με το ηλεκτρονικό περιβάλλον” (Gould, 2010). Σε αυτήν την περίπτωση, οι τεχνολογίες αναφέρονται σε οποιοδήποτε τύπο, ειδικά σε τεχνολογίες του Web 2.0 που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον. Ο κοινωνικός Ιστός επιτρέπει στους χρήστες να δημιουργούν και να διαχειρίζονται το δικό τους περιεχόμενο και να μοιράζονται το περιεχόμενο αυτό με άλλους, ώστε να διευκολύνεται η συζήτηση με ένα διαδραστικό τρόπο. Τα wiki, τα ιστολόγια, οι ασύγχρονες συζητήσεις (φόρουμ) κ.λπ. μπορούν να προσφέρουν νέες μεθόδους διδασκαλίας στην εκπαίδευση, από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση μέχρι την συνεχιζόμενη εκπαίδευση και κατάρτιση. Μπορούν να προσφέρουν νέους τρόπους για την προώθηση της μάθησης που βασίζεται σε σχέδια έρευνας (project), ενθαρρύνοντας τη συνεργατική μάθηση και τη συμμετοχή των μαθητών/σπουδαστών. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβουλεύει τον φοιτητή για συγκεκριμένες τεχνολογίες που απαιτούνται να αξιοποιηθούν για την επιτυχή ολοκλήρωση της εργασίας που έχει ανατεθεί.

 

Παραδείγματα ιστοεξερευνήσεων στο Διαδίκτυο:

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

 

Αναστασιάδης, Π. (2006). Νέες Τεχνολογίες και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση στην υπηρεσία της Δια Βίου Μάθησης: Προς μια νέα «Κοινωνική Συμφωνία» για την άρση των συνεπειών του «Ψηφιακού Δυισμού». Στο Λιοναράκης, Α. (επιμ.). ‘Παιδαγωγικές και Τεχνολογικές Εφαρμογές’, Πρακτικά 3ου Διεθνούς Συνεδρίου Ανοικτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Ελληνικό Δίκτυο Ανοιχτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης, Πάτρα, 11-13 Νοέμβρη.

Κόμης, Β. (2005). Εισαγωγή στη Διδακτική της Πληροφορικής. Αθήνα: Εκδόσεις: Κλειδάριθμος

Κόμης, Β. 2004. Εισαγωγή στις εκπαιδευτικές εφαρμογές των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών. Αθήνα: Εκδόσεις Νέων Τεχνολογιών.

Ματσαγγούρας, Η. (2000). Στρατηγικές Διδασκαλίας. Από την Πληροφόρηση στην Κριτική Σκέψη. Τόμος Β’. Αθήνα: Gutenberg.

Πολίτης, Π. & Κόμης, Β. (2001). Μελέτη της συσχέτισης του μαθησιακού τύπου με την επίδοση κατά τη χρήση υπερμεσικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Στο Β. Μακράκης (επιμ.), Νέες Τεχνολογίες στην Εκπαίδευση και στην Εκπαίδευση από Απόσταση, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή, ΠΤΔΕ Παν/μίουΚρήτης, Ρέθυμνο. Αθήνα: Ατραπός (535-548).

© 2013 Όλα τα δικαιώματα κατοχυρωμένα

Φτιάξε δωρεάν ιστοσελίδαWebnode